Wprowadzenie
Język ferrincki jest pierwszym z opracowywanych języków na potrzeby świata Yermenia oraz jednocześnie pierwszym stworzonym przeze mnie sztucznym językiem. Inspiracją była dla mnie witryna zompist.com] p. Marka Rosenfeldera, gdzie znajduje się zresztą poradnik dotyczący tworzenia własnych języków.
Język ferrincki jest językiem urzędowym w Królestwie Ferrintu, Unii Ravengardzkiej, Karrain, Republice Zoggard, Athramie oraz na wyspie Mivesis. Ponadto używa się go w wielu byłych koloniach ferrinckich. Łącznie jako językiem ojczystym posługuje nim się ponad 130 milionów ludzi, a dla dalszych trzystu jest to język wyuczony. Powstał na bazie języka staroferrinckiego bazującego na j. kallickim, a spokrewnione z nim są języki: osthocki, semijski, anardzki. Ma on budowę fleksyjną, co znaczy, że wyrazy podlegają rozbudowanym procesom odmiany.
Wymowa
Język ferrincki posiada 12 samogłosek. Ilustruje je poniższy wykres pokazujący, zależność między miejscem wymawiania głoski, a stopniem rozwarcia ust. Kolor czerwony to samogłoski polskie, podane dla porównania.
Tyldą zaznaczone są samogłoski nosowe, natomiast dwukropkiem - przegłosy. "ae" czyta się tak, jak angielskie "i".
Ułożenie spółgłosek ilustruje poniższa tabelka:
| Sp. | Dźw. | Warg. | Zęb. | Dziąsł. | Dziąsł.-Podnieb. | Podnieb. | Miękkopodnieb. | Języczk. | Gardł. |
| Przest. | Dźw. | p | t | g | |||||
| Bezdźw. | b | d | k | ||||||
| Szczel. | Dźw. | v | dh | z | ž | ŋ | |||
| Bezdźw. | f | th | s | ƒ | h | ||||
| Aproks. | w | l r | j | ||||||
| Przest.-szczel. | Dźw. | dc | |||||||
| Bezdź. | c | x | |||||||
| Nos. | Dźw. | m | n | ||||||
| Bezdźw. | |||||||||
| Palatal. | Dźw. | n' | |||||||
| Bezdźw. | ƒ' | h' | |||||||
Dla tych, którzy nie orientują się w niuansach lingwistycznych parę wyjaśnień:
- ƒ - "sz"
- zh - "ż"
- th, dh - tak, jak w j. ang.
- dc - "dz"
- ŋ - gardłowe "h", jak w słowackim (dźwięk pomiędzy "g" i "h").
- ' - zmiękczenie. "n'" to zwyczajne "ń", "h'" brzmi, jak "ch" w niektórych dialektach j. niemieckiego. "ƒ'" - jak angielskie "sh", tj. dźwięk między "sz" i "ś".
Jeśli chodzi o pisownię, do zapisu języka ferrinckiego stosowany jest zwyczajnie alfabet łaciński rozszerzony o 10 dodatkowych liter: ĉ, ŝ, ž, û, ô, â, ê, ǔ, ě, æ. Występuje też pewna liczba dwu- i trójznaków. Oto zasady pisowni podane w kolejności alfabetu ferrinckiego:
- Dla znaku f:
- Wymawiane jako f: zawsze
- Dla znaku b:
- Wymawiane jako p: gdy styka się z sp. dźwięczną
- Wymawiane jako b: pozostałe
- Dla znaku c:
- Wymawiane jako c: zawsze
- Dla znaku ĉ:
- Wymawiane jako dz: zawsze
- Dla znaku t:
- Wymawiane jako t: zawsze
- Dla znaku x:
- Wymawiane jako x: zawsze
- Dla znaku v:
- Wymawiane jako f: gdy styka się ze sp. dźwięczną
- Wymawiane jako v: (polskie w)
- Dla znaku w:
- Wymawiane jako w: (polskie ł)
- Dla znaku d:
- Wymawiane jako t: gdy styka się ze sp. dźwięczną
- Wymawiane jako d: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku h:
- Wymawiane jako -: gdy po "w" i "r"
- Wymawiane jako h: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku g:
- Wymawiane jako k: gdy styka się ze sp. dźwięczną
- Wymawiane jako ž: gdy przed dwoma samogłoskami i przed ẽ.
- Wymawiane jako g: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku m:
- Wymawiane jako m: zawsze
- Dla znaku p:
- Wymawiane jako p: zawsze
- Dla znaku l:
- Wymawiane jako ŋ: jeśli następna litera to "n"
- Wymawiane jako l: zawsze
- Dla znaku j:
- Wymawiane jako j: zawsze
- Dla znaku k:
- Wymawiane jako słabe `k`: zawsze
- Dla znaku n:
- Wymawiane jako *: jeśli poprzedzona przez "l"
- Wymawiane jako n: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku r:
- Wymawiane jako r: zawsze
- Dla znaku s:
- Wymawiane jako s: zawsze
- Dla znaku ŝ:
- Wymawiane jako ƒ: zawsze
- Dla znaku z:
- Wymawiane jako s: gdy styka się ze sp. dźwięczną
- Wymawiane jako z: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku ž:
- Wymawiane jako ž: zawsze
- Dla znaku y:
- Wymawiane jako i/y: na początku wyrazu
- Wymawiane jako j: pomiędzy samogłoskami
- Wymawiane jako i: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku u:
- Wymawiane jako w: jeśli po samogłosce
- Wymawiane jako u: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku û:
- Wymawiane jako iũ: gdy po "v", "f", "th", "dh", "t", ale tylko w sytuacji, gdy w poprzedniej sylabie nie znajdował się dyftong ia, ie, iu, ei, aj.
- Wymawiane jako ũ: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku ǔ:
- Wymawiane jako ü: zawsze
- Dla znaku o:
- Wymawiane jako o: zawsze
- Dla znaku ô:
- Wymawiane jako iõ: gdy po "v", "f", "t", "s", "c" ale tylko w sytuacji, gdy w poprzedniej sylabie nie znajdował się dyftong ia, ie, iu, ei, aj.
- Wymawiane jako õ: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku a:
- Wymawiane jako a: zawsze
- Dla znaku â:
- Wymawiane jako iã: gdy po "v", "f", "t", "s", "c" ale tylko w sytuacji, gdy w poprzedniej sylabie nie znajdował się dyftong ia, ie, iu, ei, aj.
- Wymawiane jako ã: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku e:
- Wymawiane jako e: zawsze
- Dla znaku ê:
- Wymawiane jako iẽ: gdy po "v", "f", "t", "s", "c" ale tylko w sytuacji, gdy w poprzedniej sylabie nie znajdował się dyftong ia, je, iu, ei, aj.
- Wymawiane jako ẽ: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku ě:
- Wymawiane jako ë: zawsze
- Dla znaku i:
- Wymawiane jako i: zawsze
- Wymawiane jako j: kiedy pomiędzy spółgłoską i samogłoską
- Dla znaku æ:
- Wymawiane jako i/y: zawsze
- Dla znaku ai:
- Wymawiane jako ua: zawsze
- Dla znaku qu:
- Wymawiane jako ŋu: zawsze
- Dla znaku gh:
- Wymawiane jako ŋ: zawsze
- Dla znaku sh:
- Wymawiane jako ƒ: zawsze
- Dla znaku th:
- Wymawiane jako th: zawsze
- Dla znaku dh:
- Wymawiane jako dh: zawsze
- Dla znaku ch:
- Wymawiane jako h': zawsze
- Dla znaku cr:
- Wymawiane jako kr: zawsze
- Dla znaku wr:
- Wymawiane jako r: zawsze
- Dla znaku ck:
- Wymawiane jako silne 'k': zawsze
- Dla znaku ks:
- Wymawiane jako kƒ': zawsze
- Dla znaku gæ:
- Wymawiane jako že: zawsze
- Dla znaku on:
- Wymawiane jako iõ: gdy po "v", "f", "t", "s", "c" ale tylko w sytuacji, gdy w poprzedniej sylabie nie znajdował się dyftong ia, ie, iu, ei, aj.
- Wymawiane jako õ: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku un:
- Wymawiane jako iũ: gdy po "v", "f", "t", "s", "c" ale tylko w sytuacji, gdy w poprzedniej sylabie nie znajdował się dyftong ia, ie, iu, ei, aj.
- Wymawiane jako ũ: w pozostałych przypadkach
- Dla znaku ie:
- Wymawiane jako ë: zawsze
- Dla znaku ein:
- Wymawiane jako ẽ: zawsze
- Wymawiane jako iẽ: gdy po "c"
- Dla znaku ain:
- Wymawiane jako ã: zawsze
- Wymawiane jako iã: gdy po "c"
- Dla znaku rai:
- Wymawiane jako ra: zawsze
- Dla znaku eeg:
- Wymawiane jako ež: zawsze
Każda z samogłosek nosowych może być zapisana na dwa sposoby: albo poprzez pojedynczą literę, którą można poznać po tym, że ma daszek skierowany dzióbkiem do góry: â, albo poprzez dwu/trójznak: ain. Ten drugi wariant w 99% procentach występuje na końcu wyrazów. Pewne niuanse dotyczące wymowy samogłosek nosowych prawdopodobnie ulegną niedługo zmianie. Wciąż dopasowuję bowiem spółgłoski, po których czytane one będą jako "ã", a kiedy jak "iã".
Akcent jest stały i pada na pierwszą sylabę wyrazu. Jedynie głoska "k" ma możliwość przesunięcia akcentu na inną sylabę (silne "k"). Jest ona wtedy zapisywana jako "ck", a właściwość ta jest wykorzystywana do tworzenia rzeczowników odsłownych.
Gramatyka
Jak wspomniałem na początku, ferrincki to język fleksyjny, tj. wyrazy podlegają dość rozbudowanej odmianie. Słowo "rozbudowany" nie znaczy tu "skomplikowany", bowiem rozległości tabelek daleko do polskiego :). Ponadto w niektórych częściach mowy odmiana jest mocno zredukowana.
Zacznijmy od rzeczowników. Mają one na stałe przypisany jeden z dwóch rodzajów: męski lub żeński, zależnie od końcówki i odmieniają się przez liczby oraz sześć przypadków:
- mianownik - kto, co
- dopełniacz - kogo, czego
- celownik - komu, czemu
- biernik - kogo, co
- ablatyw - od kogo, od czego, skąd
- wołacz - o!
Celownik, ablatyw i wołacz, w zależności od kontekstu mogą występować również w znaczeniu narzędnika (z kim, z czym) oraz miejscownika (o kim, o czym). Słówko wyjaśnienia także odnośnie wołacza. Jest on wykorzystywany znacznie chętniej, niż w języku polskim. Przede wszystkim podlegają mu imiona i zwroty do innych osób z ich użyciem. Na koniec: występuje przedimek określony: sæ, a dla liczby mnogiej - sǔh.
W przymiotnikach i pochodnych częściach mowy odmiana jest szczątkowa, bowiem dotyczy wyłącznie rodzaju oraz przypadków mianownika i biernika. W dodatku, podobnie jak w angielskim, rzeczowniki mogą określać siebie nawzajem. Wtedy ten określający występuje w mianowniku, co jeszcze bardziej upraszcza odmianę:
Invisei, vier tie sas direm vlak stazzia?
Przepraszam, gdzie
jest jakaś stacja kolejowa?
Osoby mówiące po ferrincku posługują się ośmioma czasami: teraźniejszym, przeszłym, przyszłym, przeszłym ciągłym, przyszłym ciągłym, teraźniejszym dokonanym, przedprzyszłym oraz zaprzeszłym. Pierwsze trzy tworzone są fleksyjnie, tj. przez dodanie końcówki, natomiast pozostała piątka to połączenie "operator + czasownik główny". Bardzo mało, bo tylko 10, jest czasowników nieregularnych, a całą koniugację opisują dwie tabele (jedna dla czasowników modalnych, jedna dla zwykłych). Ponadto pojawiają się dwa tryby rozkazujące (uniwersalny i przeszły), dwie formy bezosobowe (tak, jak poprzednio) i sześć imiesłowów. Cztery są takie same, jak polskie, natomiast dwa dodatkowe dotyczą czynności przyszłych. Mimo widocznych zbieżności w nazwach i ilości elementów gramatycznych, nie radzę się nimi sugerować przy budowaniu zdań. Wiele struktur ma trochę inne znaczenie lub zastosowanie, niż w języku polskim. Za przykład niech posłużą te imiesłowy i strona bierna. Język polski dopuszcza tu użycie jedynie imiesłowu przymiotnikowego biernego. Ferrincki, jako że formalnie nie ma w nim aspektów, pozwala na stosowanie także formy czynnej do określania czynności niedokonanej:
Sæ suprein pai verôbrils ar
sapreeg.
Most był budowany przez saperów. (imiesłów przym. czynny)
Sæ suprein pai verôbrilt ar
sapreeg.
Most został zbudowany przez saperów. (imiesłów przym. bierny)
Interesującą cechą gramatyki ferrinckiej jest system przyimków. Przeniósł on na pole gramatyczne problem, który zdaje się należeć do kategorii czysto słownikowej. Mianowicie ile razy przy nauce języka obcego zastanawialiśmy się, czy powinniśmy mówić "w ulicy", "na ulicy", czy też może jeszcze inaczej? Język ferrincki nie ma takich problemów. Istnieje tu tylko jeden uniwersalny przyimek lokalizacji: ann. W zależności od przypadka lokalizuje on obiekt wewnątrz lub na zewnątrz innego obiektu. A co, gdy chcemy powiedzieć np. "z boku"? Tutaj do dyspozycji mamy tzw. przyimki pomocnicze, które mogą określać... inne przyimki. Poniższy przykład ukazuje użycie takiego właśnie przyimka + wpływ doboru przypadka na lokalizację wewnątrz/zewnątrz:
Bǔngæ lovert zun cront ann Hertěr
nadurash.
Trupa znaleziono obok domu Herta. (na zewnątrz)
Bǔngæ lovert zun cront ann Hertěr
nadur.
Trupa znaleziono w jednym z bocznych pomieszczeń domu
Herta. (wewnątrz)
Istnieją również dwa uniwersalne przyimki lokalizacji czynnej: ĉet (do) oraz hai (od). Przy tym ostatnim trzeba jednak uważać, bowiem część jego kompetencji należy do przypadka ablatyw. Tu również dobór przypadka wpływa na to, czy powiemy "idę do czegoś (uniwersalne)", czy "idę do wnętrza czegoś". Możemy także używać przyimków pomocniczych, co daje naprawdę ciekawe efekty.
Cestmi ĉet mâvenain.
Jedziemy w
góry.
Cestmi ĉet mâvenil.
Jedziemy w góry
(z myślą o chodzeniu po jaskiniach).
Cestmi ĉet Tajgarin.
Jedziemy
do Tajgaru.
Cestmi cront ĉet
Tajgarin.
Jedziemy na przedmieścia Tajgaru.
Słownictwo
Aktualnie słownik języka ferrinckiego znajduje się, że tak powiem, w powijakach. Jeżeli jest mi potrzebne jakieś słówko, wymyślam je na bieżąco. Niemniej jednak mogę opowiedzieć trochę o bazie słownikowej, jaką mam zamiar wykorzystać.
Język ferrincki jest w (prawie) prostej linii potomkiem języka kallijskiego pełniącego taką rolę, jak u nas łacina. Założenia mówią, że mają one podobny zestaw słów, a wszystko po to, aby bardziej realistycznie wyszedł inny eksperyment, mianowicie osadzenie w Yermenii języka... angielskiego, który przecież na łacińskim słownictwie mocno bazuje. Z tego też powodu również w ferrinckim pojawi się całe mnóstwo postłacińskich słówek. Dosyć łatwo będzie można się też natknąć na słowa pochodzenia słowiańskiego. Tak, języki słowiańskie też znajdą swoje miejsce w Yermenii. A jak wywrą one tak potężny wpływ na ferrincki? Otóż pierwsze ferrinckie państwo było przesunięte na zachód o ponad 500 kilometrów w stosunku do obecnego położenia. W wyniku najazdów ludów słowiańskich, które doprowadziły do jego upadku, prawie cały zachód kraju uległ slawizacji, natomiast część wschodnia zebrała się do kupy, po czym przesunęła granice na wschód i południe. Za nową stolicę obrano dawne przygraniczne miasto, Tajgar. Stamtąd też wywodzi się współczesny język ferrincki. Od tego zdarzenia minęło już 1300 lat, ale efekty są nadal widoczne.
Pojawia się też sporo autorskich słów, np. "nadur" oznaczające "dom". Sporo jest też żartów językowych. Wróćmy do stolicy, miasta Tajgar. Jego nazwa w języku ferrinckim oznacza.... stolicę :). Mówi się zatem:
Tajgar Ferrintěr sas Tajgar.
Stolicą Ferrintu jest Tajgar Stolica.
Zakończenie
Na tym będę kończyć artykuł o języku ferrinckim. Za niedługo powinna być tu cała gramatyka, a tymczasem na zakończenie zostawiam tłumaczenie modlitwy "Ojcze nasz":
Patraŝ měj,
quis sěn ens Cælis.
Něch sancre dais
nomia,
něch myeste dais
knegein.
Něch sǔt dais
velia,
anis ens Cælis,
vicra ann zeeh.
Měm talmat vrex
millê wrêgud
el enpanmex měm
vêpregh,
anis summa milli
enpanmi měj vêprinæx.
El net âbrex
millem ĉet zǔgarněr
jem versancrex
milleh sæ sinkæpin.
Amen.
